کلوپ شیلات

شیلات

کفال ماهیان، ماهیانی Euryhaline بوده و از شوری صفر تا 38 گرم در لیتر را تحمل می‏نمایند. بعلاوه Stenotherm بوده و نسبت به سردی بیش از حد حساسند. این ماهیان نسبت به کاهش بیش از حد اکسیژن حساس بوده و قادر به تحمل اکسیژن زیر 2 میلی گرم در لیتر نیستند.

     این ماهیان معمولا در 3 سالگی بالغ شده و تا حدود 16 سال عمر می‏کنند. در دریای خزر طول آنها به 60 سانتی‏متر و وزن آنها به 5/2 کیلوگرم می‏رسد. از لحاظ تغذیه‏ای بطور کلی کفال بالغ از مواد دیتریت شامل بقایای گیاهی و جانوری تغذیه می‏نماید.

کفال ماهیان بدلیل گستردگی وسیع و اختلاف ناچیز بین گو‏نه‏ها ، اختلافات زیادی در طبقه بندی سیستماتیک آنها وجود دارد.

.

 

 


مشخصات بارز کفال ماهیان

 

     این ماهیان دارای بدنی دراز و دوکی متمایل به استوانه ای که در ناحیه جلویی بدن در طرفین کمی فشرده شده است. فلسها تمام بدن و سر را پوشانده است که این فلسها درشت و از نوع سیکلوئیدی( گرد) یا کتنوئیدی( شانه‏ای) است.

     کفال ماهیان فاقد خط جانبی بوده اما چندین خط طولی در اطراف بدن دیده می‏شود که خط جانبی محسوب نمی‏گردند. این ماهیان داراری دو باله پشتی با اندازه متوسط بوده که با فاصله نسبتا زیادی از یکدیگر قرار گرفته‏اند. همچنین اکثر این ماهیان دارای پلک سوم یا پلک چربی(پوشش نیمه شفاف پوستی که قسمتی از چشمها را از جلو و عقب می‏پوشاند) هستند.

     از لحاظ تشریحی این ماهیان دارای معد‏ه‏ای سنگدان مانند بوده و نیز تعداد کمی زوائد باب‏المعده‏ای دارند(حداکثر 10 عدد). طول روده آنها حدودا 4 تا 6 برابر طول بدن است.

     کفال ماهیان معمولا در آبهای گرمسیری و معتدله پراکنده‏اند و بصورت گروهی زندگی می‏نمایند. معمولا آبهای کم عمق و بسترهای متحرک و غنی از گیاهان را اشغال می‏کنند که بعضی از گونه‏های آن متعلق به آبهای شیرین می‏باشند. تخم ماهی کفال پلاژیک بوده ودر آب شناور می‏باشد و تخمریزی آنها در دریا صورت می‏گیرد. که این تخمریزی در آبهای دریای خزر در طی ماههای خرداد تا شهریور صورت می‏گیرد.

رده بندی

     کفال ماهیان بدلیل گستردگی وسیع و اختلاف ناچیز بین گو‏نه‏ها‏، اختلافات زیادی در طبقه‏‏بندی سیستماتیک آنها وجود دارد. در زیر نمونه‏ای از طبقه‏بندی سیستماتیک کفال ماهیان آمده است که این ماهیان را در 22 جنس تقسیم می‏نماید:

 

Phylum: Chordata

 

Class: Osteichthyes

 

Order: Mugiliformes Berg, 1940

 

Family: Cuvier, 1829

 

Genus: (22)

 

Agonostomus                Aldrichetta        Cestraeus

 

    Chaenomugil                Chelon             Crenimugil

 

 Dajaus                      Ellochelon          Gracilimugil

 

Joturus                     Liza                     Moolgarda

 

Mugil                       Myxus                 Neomyxus

 

Oedalechilus           Paramugil           Rhinomugil

 

 Sicamugil              Valamugil           Velamugil

  Xenomugil

 

 اهمیت کفال ماهیان:

     کفال ماهیان با توجه به خصوصیات خاص و منحصربفرد خود از جمله ماهیان مناسب پرورشی در بین ماهیان قابل پرورش دریایی محسوب می‏گردند. این خصوصیات به شرح ذیل می‏باشد:

1)   ارزش غذایی مناسب

     مقدار چربی 8/6 درصد، مواد ازته 8/21 و میزان انرژی حاصل از 100 گرم قسمت خوراکی آن حدود 159 کالری می‏باشد که رقمی نسبتا بالاست.

2)    تحمل شوری

     ماهیانی اوری‏هالین بوده و قدرت تحمل از آب شیرین تا آبهای اقیانوسی و حتی شورتر را تحمل نماید. بنابراین امکان پرورش آن در آبهای شیرین، لب شور و شور وجود دارد.

3)    زنجیره غذایی پست

دتریت‏خوار بوده و قدرت تبدیل این مواد را به پروتئین دارد.

4)   گسترش جهانی

     در بسیاری از آبهای دنیا یافت شده و پراکنش گسترده‏ای در دنیا دارند.

5)   عمومیت مصرف

     برای بسیاری از مردم دنیا جهت مصرف خوراکی مقبول است.

6)    امکان پرورش توام با سایر ماهیان

     بدلیل نداشتن رقابت غذایی با سایر ماهیان پرورشی، در بسیاری از نقاط دنیا، با سایر گونه‏های پرورشی، بصورت توام پرورش داده می‏شود.  

پیوند کفال ماهیان به دریای خزر:

خصوصیات ویژه و مطلوب کفال ماهیان و درنتیجه سازگاری آنان با شریط متفاوت موجب شده است که این ماهیان از آبهای اقیانوسی به دریاچه‏های شیرین، لب شور و شور داخلی معرفی گردد.یکی از انواع این معرفی، ورود کفال ماهیان به دریای خزر می‏باشد. منشا کفال ماهیان دریای خزر از دریای سیاه می‏باشد.

     روسها، اولین بار در سال 1902 و سپس طی سالهای 1930 تا 1935  اقدام به انتقال سه گونه از این ماهی (Mugil cephalous, Liza saliens , Liza aurata) به دریای خزر نمودند. روسها در اولین تلاش خود در سال 1902، در حدود 600 قطعه ماهی کفال را با راه آهن به ناحیه مخاچ قلعه  دریای خزرحمل نمودند که موفقیتی بدنبال نداشت. دلایل عدم موفقیت روسها بصورت زیر بیان شده است:

1) محل رهاسازی ماهیان در نزدیکی ساحل و در حد شکست امواج بود.

2) به علت شرایط نامناسب حمل اکثرا ضعیف شده و بلافاصله بعد از رهاسازی به حالت تلف شده به کنار ساحل آمدند.

     انتقال کفال بصورت انبوه (3 میلیون قطعه)و طبق یک برنامه مدون از سال 1930 آغاز و تا سال 1935 ادامه یافت.

     از سه گونه ماهی معرفی شده به خزر، دو گونه آن(Liza saliens , Liza aurata) بصورت کاملا موفقیت آمیز به دریای خزر پیوند خورده و امروزه بصورت تجاری صید می‏گردند، اما پیوند گونه سوم(Mugil cephalous) در این دریا با شکست مواجه شد.

     پروبانوف در سال 1959 دلایل موفقیت پیوند این دو گونه را به صورت زیر بیان نموده است:

1 ) آب دریای خزر گرمتر(27 تا 29 درجه سانتی‏گراد) از آب دریای سیاه (22 تا 24 درجه سانتی گراد) می‏باشد.

2) میانگین درجه حرارت ماهیانه خزر 3 درجه سانتی‏گراد بیش از دریای سیاه است.

3) حداکثر درجه حرارت در دریای سیاه در ماه اوت(مرداد و شهریور) و در دریای خزر در ماه ژوئیه (تیر و مرداد) می‏باشد.

4) مناطق کم عمق جهت زیست کفال ماهیان در دریای خزر به مراتب بیشتر از دریای سیاه می‏باشد.

 

تکثیر کفال ماهیان

1) تکثیر کفال ماهیان در دنیا

     تکثیر مصنوعی ماهی کفال، اولین بار در سال 1930 در ایتالیاو با تکنیکی مشابه با ماهی آزاد، انجام شد.

      بعدها تایوانی‏ها این تکنیک را با تزریق هورمون گسترش دادند. ماهیان مولد در مرحله مهاجرت تخمریزی از آذر تا بهمن ماه صید شدند که نرها 4 ساله و 2/1 کیلوگرم و ماده‏ها 4 تا 6 ساله و 2 کیلوگرم بودند. در تکثیر کفال ماهیان، قطر مناسب تخمک جهت شروع عملیات تکثیر و انجام القای هورمون 600 میکرون می‏باشد. اوولاسیون در درجه حرارت 19 تا 23 درجه سانتی‏گراد و شوری 5/32 تا 33 گرم در لیتر انجام شد و از روش لقاح خشک استفاده گردید. در این روش، تفریخ تخمها در درجه حرارت 22 تا 24 درجه سانتی گراد 50 تا 60 ساعت بطول انجامید.

     اسرائیلیها نیز با استفاده از سه بار تزریق هیپوفیز کپور معمولی به موفقیتهایی در تکثیر این ماهی دست یافتند.(تزریق اول 6/1 هیپوفیز به ازای هر کیلو وزن بدن ماهی ماده و تزریقهای دوم و سوم 2 غده هیپوفیز به ازای هر کیلو وزن بدن ماهی ماده ).

     بچه ماهیان نورس(Fry) کفال ماهیان از روز سوم‏، شروع به تغذیه فعال می‏نمایند. تعداد 40000 تا 50000لارو را می‏توان در یک تشت به قطر یک متر و ارتفاع چند سانتی‏متر که بستر آن با خاک پوشیده شده، وبا پرده‏های پلاستیکی همانند گلخانه در‏آمده است،نگهداری نمود.

2)     تکثیر کفال ماهیان در ایران

    برای اولین باردر تیر ماه 1377بالغ بر 1000 قطعه از ماهیان پنج ساله با وزن متوسط 5/1 تا 2 کیلوگرم که بصورت بچه ماهی در سال 1373از هنگ کنگ وارد و در ایران پرورش یافته بودند در سه استخر خاکی ایستگاه پرورش ماهیان آب شور گمیشان جهت مولد‏سازی معرفی شدند. این کار تا سال 1381 ادامه یافت. در این ایستگاه، غذادهی در دو نوبت به مقدار 3 تا 6 درصد وزن بدن از طریق استقرار 8 تشت انجام می‏گرفت.           

تغذیه کفال ماهیان

     بطور کلی سه مرحله مجزای تغذیه‏ای برای کفال ماهیان در نظر می‏گیرند:

1) تغذیه بچه ماهیان با پلانکتونها به مدت تقریبا کوتاه همزمان با گسترش ماهیان در آبهای باز و قبل از رسیدن به مناطق ساحلی.

2) تغذیه مختلط پلانکتونی توام با مصرف جانوران کفزی که مختص ماهیان نزدیک به یکسال و یکساله است.( دیاتومه، جلبکهای ریز و سخت‏پوستان کوچک).

3) تغذیه از مواد دتریت موجود در بستر دریا (اجسام آلی فاسد شده، مراحل مختلف دیاتومه‏ها، خزه‏ها، داینوفلاژله‏ها، فرامینیفرها، جلبکهای تاژکدار، پاروپایان، شن و ماسه و....).

 

پرورش کفال ماهیان

 

1)              پرورش کفال ماهیان در دنیا

الف) فلسطین اشغالی

     پرورش کفال ماهیان در اسرائیل بعد از سال 1940 آغاز و شدیدا رو به پیشرفت و افزایش است. Mugil capito, Liza aurata  و به میزان کمتر Mugil cephalus در پرورش پلی‏کالچر با کپور معمولی وتیلاپیا به عنوان ماهی اصلی هستند. در این کشور بچه‏ماهیان نورس از خلیجهای دریای مدیترانه جمع‏آوری می‏شوند.

    یکی از روشهای موفقیت‏آمیز، مورد استفاده در پرورش تجاری کفال دراسرائیل این است که 1200 قطعه کپور، 1050قطعه تیلاپیا و 600 قطعه ماهی کفال در هکتار، جهت پرورش کشت شوند. مدت پرورش برای کفال و تیلاپیا 120 تا 150 روز است.

     در سال 1964، اسرائیلیها برای اولین بار اقدام به پرورش آزمایشیMugil cephalus  و تیلاپیا در Vinciniti  در بحرالمیت نمودند (شوری 36 تا 146 گرم در لیتر). در یک استخر8/0 هکتاری، کفالهای 50 گرمی به نسبت 214 قطعه در هکتار و تیلاپیا 50 گرمی به نسبت 139 قطعه در هکتار ذخیره‏سازی نمودند.کل محصول این استخر در یک فصل پرورش 109 روزه، 1551 کیلوگرم در هکتار بود که 512 کیلوگرم آن که 3/44% را شامل می‏شد، مربوط به کفال بود.

 

ب) ایتالیا

    در ایتالیا، پرورش کفال به صورت Valley Culture در ونیز گسترش زیادی دارد.

Valley ها نواحی ساحلی هستند که با دریچه‏سازی و دیواره‏های اطراف بعنوان سواحل و خلیجهای اصلاح شده برای تولید Bream ،  Bassو مارماهیان و نیز کفال‏ماهیان بکار می‏برند. کل محصول سالیانه در این سیستم پرورشی بین 90 تا 300 کیلوگرم در هکتار متغیر است.

 

ج) هندوستان

    بطور کلی پرورش کفال‏ماهیان در حوزه اقیانوس هند از اهمیت بیشتری نسبت به حوزه مدیترانه برخوردار است. چراکه کفال‏ماهیان آسیایی،  عادات غذایی متنوع‏تری را نسبت به گونه‏های کفال اروپایی از خود نشان می‏دهند. در هندوستان علاوه بر Mugil cephalus ، M. macrolepis، M. dussumieri  و  M. trochelli  نیز مورد توجه پرورش‏دهندگان قرار دارد. در هندوستان نیز برداشت از دریا صورت می‏گیرد و زمان برداشت بچه ماهیان از دریا از مهر ماه تا اردیبهشت ماه است.

     محصول سالیانه استخرهای پرورشی کفال ماهیان در این کشور، بر حسب میزان رهاسازی، حاصلخیزی استخر و نیز میزان ونوع غذای داده شده بین 150 تا 1500کیلوگرم درهکتار می‏باشد.

 

د) اندونزی

     انواع کفال‏ماهیان پرورشی در اندونزی شامل M. dussumieri, M. engeli و M. tade می‏باشد. بچه ماهیان کفال در اندونزی، از سواحل West monsoon از مهر ماه تا اردیبهشت ماه صید می‏گردند.

     پرورش‏دهندگان اندونزیایی بر حسب درجه شوری استخر، تخصصی‏کردن کپور یا ماهی شیر را ترجیح می‏دهند، اما کفال‏ماهیان که در حد رقابت با ماهی شیر است، معمولا مانند یک ماهی بیگانه در آبهای لب‏شور جاوه و ماهی اصلی جزیره اندونزی تو‏صیه می‏شود.

     پرورش کفال‏ماهیان در اندونزی معمولا در استخرهای با دیواره‏های سست و استخرهایی که هزینه تعمیراتشان بیش از در‏آمدشان باشد صورت می‏گیرد. در این استخرها عموما از M. engeli برای پرورش استفاده می‏کنند. محصول سالیانه در چنین حالتی 100 تا  150 کیلوگرم در هکتار است.

 

ه) فیلیپین

     در این کشور نیز کفال‏ماهیان بعنوان یک ماهی فرعی در کنار ماهی شیر ، بعنوان ماهی اصلی و تیلاپیا می‏باشد.متوسط محصول سالیانه کفال ماهیان در فیلیپین 336 کیلوگرم در هکتار عنوان شده است.

 

و) چین

     پرورش ماهی کفال در چین همانند سایر گونه‏های پرورشی در بالاترین حد خود در میان کشورهای آسیایی، توسعه و پیشرفت داشته است.در چین همواره ماهی کفال در درجه دوم اهمیت، بعد از کپور ماهیان چینی قرار دارد.

 

ز) هنگ کنگ و تایوان

     در خلال انقلاب کمو‏نیستی در چین، تهیه و تدارک بچه ماهیان نورس کپور ماهیان چینی برای پرورش‏دهندگان تایوان و هنگ کنگ، نسبت به فراهم‏کردن بچه ماهیان کفال بسیار مشکلتر بود و این امر موجب توسعه پرورش کفال ماهیان در این کشورها شد.

     تنها گونه کفال پرورشی در چین، هنگ‏کنگ و تایوان Mugil cephalus  می‏باشد. بچه ماهیان نورس (25 تا 45 میلی متری) در اواخر پائیز و زمستان از آبهای ساحلی، در جزرومدهای ضعیف، صید می‏گردند. بچه ماهیان صید شده، در استخرهای زمستان‏گذرانی ذخیره و در بهار، وقتی به طول 75 میلی‏متر و وزن 4/2 گرم رسیدند به استخرهای پرورشی کپور ماهیان چینی معرفی می‏گردند.

     در آبهای لب‏شور این استخرها، 10000 تا 15000 در هکتار، بچه ماهیان انگشت‏قد 75 میلی متری کفال، همراه با1000 تا   2000 در هکتار از بچه ماهیان انگشت‏قد کپورماهیان چینی‏، از اواسط بهمن ماه تا اواسط اردی بهشت ماه اضافه می‏گردد. امکان افزایش دوباره کفال ماهیان بزرگتردر اواخر بهار وجود دارد.

     تنوع کپور ماهیان چینی مورد استفاده، بر حسب تنوع غذایی استخرها، تعیین می‏گردد. تعداد کفال ماهیان در این استخرها، وقتی به وزن حدود 140 گرم رسیدند، به 3500 قطعه در هکتار تقلیل می‏یابد. بالاترین رقم محصول کفال ماهیان بعد از یک دوره پرورش 300 روزه، 2508 کیلوگرم در هکتار ذکر شده است.

     برنامه غذایی استخرهای پرورشی کفال ماهیان در هنگ کنگ که در آنها کفال ماهیان بعنوان ماهی اصلی بوده اند در جدول شماره 5 آمده است.

    

2)    پرورش کفال ماهیان در ایران

     اولین گزارش مطالعات پرورش آزمایشی کفال ماهیان در آبها و خاکهای شور بلااستفاده داخلی ایران، به سال 1367 در روستای قجر خیل ساری در 20کیلومتری شمال کارگاه شهید رجایی برمی‏گردد.

     مشخصات استخر آزمایشی: طول 110 متر ، عرض 25 متر ، عمق 5/1 متر (2750 مترمربع) بوده و شوری آب: 22-12 گرم در لیتر، درجه حرارت: 32 -6 درجه سانتیگراد و Ph: 8-7 بوده است.

     بچه ماهیان نورس و انگشت قد مورد استفاده در این آزمایش، در طول بهار و تابستان از مناطق ساحلی شرق دریای خزر از گوهرباران تا خلیج آشوراده با ساچوک صید شدند.که عمدتا از گونه Liza saliens بودند. مجموعا 1000 قطعه (950 قطعه بچه ماهیان نورس 5/. گرمی بطول 2 تا 3 سانتی متر و 50 عدد بچه ماهی انگشت قد 5 تا 7 گرمی 10-6 سانتی متری ) به استخر معرفی گردید. بعد از 11 ماه پرورش (15/6/67 تا 15/5/68)، میزان بازماندگی 20% ، و بچه ماهیان نورس به وزن 35 تا 40 گرم و طول 14-13 سانتی‏متر و بچه ماهیان انگشت‏قد  تا 80 گرم و طول 20 سانتی‏متر رسیدند.

     بعدها نیز این ماهی در سال 1369 بطور آزمایشی در مجتمع تکثیر و پرورش ماهیان شهید رجایی بصورت توام با کپورماهیان چینی در یک دوره 7 ماهه پرورش یافت که با درصد بازماندگی 32% و از 4-2 گرم به 27 گرم رسید.

     در آبهای شور داخلی نیز، برای اولین بار در سال 1369 ، در ایستگاه پرورش آبزیان آب شور بافق یزد، به تعداد1090 قطعه از گونه‏های Liza aurataو Liza saliens  به دو استخر 5/0 هکتاری معرفی شدند. که بعداز 5/5 ماه پرورش(1/5/69 تا 15/10/69) با باز‏ماندگی 40 % از 4 گرم برای Liza aurata  و 8/10 گرم برای Liza saliens  به میانگین وزنی 105 گرم رسیدند (100-80 کیلوگرم در هکتار).این آزمایش نشان داد که رشد Liza aurata بهتر ازLiza saliens  بوده است.

     با توجه به پیوند ناموفق Mugil cephalus به دریای خزر و رشد سریعتر آن نسبت به سایر گونه‏ها ، تلاشهایی در جهت پرورش آن در ایران صورت گرفته است. از سال 1373 تا 1381 پرورش انگشت قدهای کفال خاکستری(Mugil cephalus ) تا مرحله مولد‏سازی و تکثیر در پژوهشکده اکولوژی دریای خزر مورد آزمایش قرار گرفت.

از جمله دلایل گسترش این ماهی(cephalus Mugil) در نقاط مختلف کره زمین از جمله ایران، ویژگیهای منحصر‏بفردی می‏باشد که در زیر شماری از این ویژگیها آورده شده است:

تحمل دامنه وسیع تغییرات شوری(0 تا 100 گرم در لیتر).

تحمل دامنه وسیع تغییرات درجه  حرارت(2 تا 40 درجه سانتی‏گراد).

تحمل میزان کم اکسیژن محلول در آب( 1 تا 2 میلی‏گرم در لیتر).

رشد سریع و اندازه بزرگ والدین.

طیف وسیع تغذیه(گیاهی، جانوری و دستی).

مقاومت در برابر بیماریها.

طعم خوب گوشت و سفت و چرب بودن گوشت، کم تیغ بودن و ضایعات کم.

 

     بچه ماهیان کفال خاکستری حاصل از تکثیر طبیعی که از هنگ کنگ وارد شده بودند ، با وزن 5/. گرم در دو ایستگاه پرورش ماهیان آب شور گمیشان و آب شیرین شهید مرجانی پرورش یافتند که نتایج حاصله در سال اول در جدول شماره 6 آورده شده است.

     در سال دوم پرورش نیز ماهیان در آب شور به 545 گرم و در آب شیرین به 668 گرم رسیدند. این ماهیان در سال پنجم به 5/2 – 1 کیلوگرم رسیدند و از آنها بعنوان مولد استفاده گردید.

 

چشم انداز پرورش کفال ماهیان

     با توجه به ویژگیهای منحصر‏بفرد کفال ماهیان شامل:

1) سازگاری خوب این ماهی با شرایط اقلیمی گرم و خشک.

2) رشد قابل ملاحظه و مطلوب آن در شرایط محیطی نا‏مناسب.

3) توان تولید پروتئین از زمین و آبی که تولید طبیعی دیگری ندارد.

4) استفاده صحیح و منطقی از زمینهای و آبهای شور بلا‏استفاده.

5) اقتصادی بودن پرورش کفال ماهیان با توجه به پایین بودن هزینه تولید به علت دتریت‏خوار بودن این ماهی و از طرف دیگر، قیمت بالای فروش آن.

     و نیز شرایط ویژه این ماهی در ایران شامل:

1) جا‏افتادن فرهنگ مصرف این ماهی در ایران.

2)شرایط خاص اقلیمی ایران.

بنظر می‏رسد که این ماهیان می‏توانند بعنوان گزینه‏ای بسیارمناسب جهت پرورش در ایران مطرح گردند

نوشته شده در ۱۳٩٠/٤/٢٢ساعت ۱:٥٢ ‎ب.ظ توسط محمد بهروز نظرات ()

Design By : Pars Skin